Trap niet in de valkuil van Sneeuwwitje

TEKST SUSAN BLANKEN (uit de Volkskrant)

Je werkt keihard, maar moet toezien hoe anderen je op het werk links en rechts voorbijstreven? Typisch een Sneeuwwitje. De werkvloer verhelderd aan de hand van drie sprookjestypen.

Sneeuwwitje begon direct met opruimen toen ze het huis van de zeven dwergen zag. Het meisje van de drie spinsters charmeerde zich onder taken uit waar ze geen zin in had. Wat heeft deze sprookjesachtige inleiding te maken met vrouwen in hun werkomgeving?

Volgens Catherine bij de Vaate, beleidsadviseur van kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis Atria, verduidelijken de sprookjesfiguren drie types vrouwen op de werkvloer: de hardwerkende Sneeuwwitje, het slinkse meisje van de drie spinsters en de slimme Sherazade.

Deze typering is te gebruiken om bekende valkuilen en stereotypes op de werkvloer te illustreren. De o zo vertrouwde sprookjesfiguren wijzen op een speelse manier op de zwakke plekken van de mens, maar ook op de stereotypering van de vrouw en haar karaktereigenschappen. ‘Stereotypes zijn onderdeel van onze samenleving, daar kunnen we niet omheen. Maar als we ons bewust zijn van hun bestaan, kunnen we leren ze te herkennen en dan kunnen we beslissen of we er iets mee willen doen. Dat geldt ook voor de valkuilen die we tegenkomen: die moeten we herkennen om ze te omzeilen’, zegt Bij de Vaate.

Type 1 De hardwerkende Sneeuwwitje Hardwerkend, zorgzaam, passief, naïef, behulpzaam
Waarom begon Sneeuwwitje direct met opruimen toen ze het huisje van de zeven dwergen binnenkwam? Als het om zorgen gaat, weet ze van aanpakken. Dankzij haar is het huisje van de dwergen blinkend schoon. Ze deed het blijkbaar goed, want ze boden haar direct een fulltimebaan aan als schoonmaakster in ruil voor een slaapplaats.

‘Vrouwen besteden tweemaal zoveel tijd aan onbetaalde arbeid als mannen. Als Sneeuwwitje een man was geweest, hadden de zeven dwergen hem dan ook slechts een slaapplaats aangeboden of gewoon een volwaardig loon? De passieve, naïeve Sneeuwwitje had misschien beter kunnen onderhandelen. Het is een bekende valkuil van vrouwen dat ze denken dat hard werken en goede prestaties vanzelfsprekend gezien en beloond worden, maar het is niet zo. Neem het initiatief, spreek uit wat je ambities zijn, grijp kansen, wacht niet passief in je glazen kist af’, zegt Bij de Vaate.

Sneeuwwitje is in dienst van de zeven dwergen, die tevens haar huisgenoten zijn. Nu zal het niet veel voorkomen dat een werknemer bij een baas in huis woont, maar het wel of niet gescheiden houden van privé en werk is altijd onderwerp van discussie. ‘Met de komst van sociale media, als Facebook, houden we werk en privé veel minder gescheiden dan we denken’, zegt Bij de Vaate. Hoeveel collega’s heeft u op Facebook? Zorgen gezamenlijke borrels en tennisafspraken voor een goede sfeer of maakt dat het lastiger om een professionele afstand te bewaren?

Type 2 De slimme Sherazade Slim, manipulatief, sexy, flirterig, ambitieus
De slimme Sherazade, de vertelster uit de verhalen van Duizend-en-één-nacht, bedacht een manier om haar ‘baas’ (in dit geval de sultan aan wie zij elke nacht moest voorlezen) ervan te overtuigen haar leven te sparen en uiteindelijk met haar te trouwen.

‘We beoordelen eigenschappen soms anders, afhankelijk of ze van mannen of vrouwen komen. Wie kent niet het stereotype van de bitchy, slimme en ambitieuze carrièrevrouw, terwijl mannen eerder als doorzetter, doelgericht en doortastend worden beoordeeld, wat positiever klinkt’, zegt Bij de Vaate. ‘En al helemaal als ze ook nog sexy is, zoals Sherazade.’

Sherazade betovert de sultan met haar mooie verhalen en seksualiteit. Zo redt ze haar eigen leven en dat van de zelfdestructieve sultan. Met haar intelligentie en ambitie bedacht ze een overlevingsstrategie: verhalen vertellen. Had ze passief moeten wachten tot het zichzelf zou oplossen?

Bij de Vaate: ‘Vrouwelijke sprookjesfiguren worden vaak passief en hulpeloos geportretteerd. Als we een vrouw tegenkomen zoals Sherazade, die niet bij dit beeld past, voelt het ongewoon en roept het negatieve associaties op, net als een sterke vrouw die slim onderhandelt op de werkvloer. Uit onderzoek weten we dat de reactie van onderhandelingspartners anders is dan bij een man die precies hetzelfde doet. De vrouw wordt eerder bestraft voor haar assertiviteit.’

Type 3 Het slinkse meisje van de drie spinsters Doelgericht, ijdel, slinks, slim, charmant
Het meisje van de drie spinsters liet drie oude vrouwen dagenlang vlas spannen, een taak die eigenlijk háár was toebedeeld door de koningin. Zelf had ze er geen zin in. Op slinkse doch charmante wijze spande ze de drie vrouwen voor haar karretje en kreeg ze alsnog haar happy end: haar prins was bang dat ze van vlas spinnen net zo lelijk zou worden als de oude vrouwen en verbood het haar ooit nog te doen.

‘Dit verhaal illustreert hoe vrouwen nog steeds op hun uiterlijk worden beoordeeld. Als het uiterlijk van het meisje niet zo cruciaal was geweest voor haar prins, dan had hij haar lekker vlas laten spannen en werken.’ Dat blijft ook een vraagstuk op de werkvloer: in hoeverre maakt uiterlijk het verschil in het bedrijfsleven? Wanneer is iets te sexy of te flirterig? ‘Kleding is niet neutraal. Het zegt iets over welke rol wij toebedelen aan de man en de vrouw. Coco Chanel werd bijvoorbeeld succesvol omdat ze kleding ontwierp die vrouwen meer bewegingsvrijheid en professionaliteit gaf. Het is wel interessant om te merken dat deze ‘powersuit’ eigenlijk een kopie lijkt van hoe de man eruitziet, met een vrouwelijke tintje.

Het delegeren van taken, zoals het meisje uit het sprookje deed, kan nuttig zijn, maar niet zoals in het verhaal gebeurt. Bij de Vaate: ‘Wat we van haar kunnen leren, is hoe ze op slimme manier de ongeschreven regels herkent en in haar eigen voordeel gebruikt. Pragmatisch, slim en effectief.

Kijk zo naar je eigen werkvloer en regels. Wat ga je misschien veranderen of anders doen vanaf nu?’

Door redactie